TRIỆU UY HẬU VẤN TỀ SỨ

 

趙威後問齊使TRIỆU UY HẬU VẤN TỀ SỨ趙文

- Văn nước Triệu đời Chiến quốc

齊王使使者問趙威後。

Tề vương sử sứ giả vấn Triệu uy hậu.

Vua Tề cho sứ sang thăm Triệu Uy hậu

書未發，威後問使者曰：Thư vị phát, UY hậu vấn sứ giả viết:

Thơ chưa mở, Uy hậu hỏi sứ giả:

 “歲亦無恙邪？民亦無恙邪？王亦無恙邪？

Tuế diệc vô dạng da? Dân diệc vô dạng da? Vương diệc vô dạng da?

Mùa năm nay được chứ? Dân bình yên chứ? Vua cũng bình yên chứ?

”使者不說曰：“臣奉使使威後 Sứ giả bất duyệt, viết: Thần phụng sứ sứ uy hậu

Sứ giả không vui, nói: Thần phụng mệnh sang sứ Uy hậu

今不問王而先問歲與民，Kim bất vấn vương nhi tiên vấn tuế dữ dân,

Nay lệnh bà không hỏi vua, lại hỏi mùa với dân trước

豈先賤而後尊貴者乎？Khởi tiên tiện nhi hậu tôn quý giả hồ?

Há chẳng là hỏi hèn trước rồi mới đến sang?

威後曰：“不然，Uy hậu viết: Bất nhiên!

Uy hậu nói: Không phải thế

苟無歲，何有民？Cẩu vô tuế, hà hữu dân?

Nếu không được mùa, thì sao có dân?

苟無民，何有君？Cẩu vô dân, hà hữu quân?

 Không có dân thì sao có vua?

故有問捨本而問末者耶？” Cố hữu vấn xả bản nhi vấn mạt giả da!

Nếu bỏ gốc mà hỏi ngọn

乃進而問之曰：Nãi tiến nhi vấn chi viết: Bèn lại hỏi sứ rằng:

 “齊有處士曰鍾離子，無恙耶？Tề hữu xử sĩ viết chung ly tử vô dạng da? Tề có xử sĩ Chung ly tử có bình yên chăng?

是其爲人也，有糧者亦食，Thị kỳ vi nhân dã, hữu lương giả diệc tự

Ông ấy là người kẻ có lương cũng nuôi,

無糧者亦食；Vô lương giả diệc tự

Kẻ không lương cũng nuôi

有衣者亦衣，無衣者亦衣。hữu y giả diệc y, vô y giả diệc y

Kẻ có áo thì cho thêm, không áo thì cho có

是助王養其民也，thị trợ vương dưỡng kỳ dân dã

ấy là giúp vua trong việc nuôi dân vậy

何以至今不業也？hà dĩ chí kim bất nghiệp dã?

Sao đến nay chưa được phong chức ?

業陽子無恙乎？nghiệp dương tử vô dạng da?

Nghiệp dương tử bình yên chăng

是其爲人，哀鰥寡，恤孤獨，Thị kỳ vi nhân ai quan quả, tuất cô độc,

Xem ông ta là người thương người goá, giúp người côi,

振困窮，補不足。Chẩn khốn cùng, bổ bất túc,

Cứu kẻ nghèo khổ, bổ khuyết cho kẻ thiếu thốn

是助王息其民者也，Thị trợ vương tức kỳ dân giả dã

Ấy là giúp vua cho dân sống

何以至今不業也？Hà dĩ chí kim bất nghiệp dã?

Sao đến nay vẫn chưa phong chức?

北宮之女嬰兒子無恙耶？Bắc cung chi nữ anh nhi tử vô dạng da?

Nàng Anh nhi họ Bắc cung bình yên chứ?

徹其環瑱，至老不嫁，Triệt kỳ hoàn thiến, chí lão bất giá

Bỏ cả vòng, bông tai, đến già không lấy chồng

以養父母。是皆率民而出於孝情者也，Dĩ dưỡng phụ mẫu: Thị kỳ suất dân nhi xuất ư hiếu tình giả dã

Để nuôi cha mẹ: Ấy là làm gương hiếu cho dân

胡爲至今不朝也? Hồ vi chí kim bất triều dã?

Sao bây giờ chưa được tặng phong?

此二士弗業，一女不朝，Thử nhị sĩ phất nghiệp, nhất nữ bất triều,

Hai kẻ sĩ không co chức, một gái không được phong

何以王齊國，子萬民乎？Hà dĩ vượng tề quốc, tử vạn dân hồ?

Lấy gì cho nước Tề thịnh, cứu muôn dân?

於陵子仲尚存乎？Ô Lăng tử trọng thượng tồn hồ?

Ô Lăng Tử Trọng còn chăng?

其爲人也，上不臣於王，Kỳ vi nhân dã: Thượng bất thần ư vương

Ấy là người trên không biết thờ vua

下不治其家，中不索交諸侯。Hạ bất trì kỳ gia, trung bất sách giao chư hầu

Dưới không biết trị gia, giữa không biết giao hảo chư hầu

此率民而出於無用者，Thử suất dân nhi xuất ư vô dụng giả

Thiệt là đồ vô dụng

何爲至今不殺乎？” Hà vi chí kim bất sát hồ

Sao đến nay còn chưa giết

 

Dịch thơ:

Sứ Tề đệ quốc thư lên,

Triệu hậu chưa đọc, trước tiên hỏi rằng:

Bên Tề gặt hái được chăng?

Dân thương no ấm, vua thường yên vui?

Sứ Tề ngần ngại đáp lời:

Lệnh bà phán hỏi chưa xuôi mười phần:

Hỏi mùa mang, hỏi nhân dân

Hỏi vua sau chót, thì thần chẳng yên

Hậu rằng: Đâu phải ta quên,

Mùa màng chẳng được, dân đen chết mòn,

Hết dân, vua cũng chẳng còn

Cho nên mới hỏi từ nguồn tới sông

Nói rồi, Hậu lại hỏi thông:

Ngươi Chun li tử vẫn lòng yên vui?

Áo cơm lo tính cho đời

Có thời cùng có, không thời cùng không;

Cùng dân cùng giữ lẽ công,

Nuôi dân như thế, chưa phong chức nào?

Còn Nghiệp dương tử ở đâu?

Thương lo cho kẻ khó nghèo có ăn

Có công trong việc yên dân

Mà ơn vua thấy được phần nào không?

Nàng Anh nhi, họ Bắc Cung

Là người hiếu thảo, ở cùng mẹ cha,

Thần hôn trọn đạo đến già

Tình duyên gác bỏ, sa hoa chẳng màng.

Nêu cao chữ hiếu làm gương,

Sao nay chưa được sắc vàng tặng phong?

Đã hai xử sĩ không dùng

:Lại người hiếu nữ cũng không thưởng gì

Thì sao trị được dân Tề?

Mà Trần Trọng tử, mọi bề vẫn dung!

Làm tôi, đã chẳng hết lòng,

Làm cha, lại chẳng trị xong việc nhà

Chư hầu ai cũng tránh xa,

Con người vô dụng còn chờ gì đây

Mà không đem giết thẳng tay